Jest to układ przedmiotów, owoców, warzyw, zwierząt itp., więc nie jest nią malarstwo rodzajowe ani malarstwo historyczne czy religijne, mimo iż w XVII-wiecznej Holandii "martwa natura" ociera się o ten gatunek. Ale po kolei. W epoce grecko-rzymskiej "martwa natura" występowała samodzielnie głównie, jako motyw dekoracyjny w malarstwie ściennym lub mozaice podłogowej. Pojawiała się sporadycznie w sztuce wczesnochrześcijańskiej w malarstwie katakumb, np. przedstawienia ryb i chleba, jako symbolicznej ilustracji przypowieści o cudownym rozmnożeniu pokarmów przez Jezusa. Potem nastąpiła wielowiekowa przerwa, spowodowana dominacją malarstwa religijnego. Pierwsze "martwe natury" w epoce nowożytnej pojawiają się, jako motyw uzupełniający kompozycję religijną. Jako temat niezależny, po raz pierwszy występuje w malarstwie włoskim w początkach XVI wieku. Ale jako odrębny rodzaj malarski rozwija się na przełomie wieku XVI i XVII w Niderlandach. Największą popularność osiąga w Holandii, gdzie protestantyzm powoduje niemalże zanik malarstwa religijnego. Zniesiono wtedy kult świętych - zniknęły więc obrazy ich sławiące. Wtedy to rozwinęła się martwa natura, ale posiadająca znaczenie symboliczne.

 

Symboliczne znaczenie przedmiotów było różne. Nawiązywały one głównie do Ewangelii - chleb (ciało Chrystusa), wino (jego krew), ryby, ale nie tylko. Zdarzały się przedmioty o różnym znaczeniu, więc można je było różnie interpretować. Dla XVII-wiecznego Holendra, w jego kulturze i obyczajach, niebagatelną rolę odgrywała erotyka. Ostrygi były tam np. tradycyjnym symbolem kobiety, ale także środkiem pobudzającym libido u mężczyzny. (W XVII wieku wydana została w Holandii książka, która między innymi zawierała rady, dotyczące stosownych dla mężczyzn potraw, jakimi były: ostrygi, małże, jajka i... kogucie grzebyki.). Ostrygi mają jednak również znaczenie religijne. W jednej z XVII-wiecznych publikacji autor porównuje zamknięte ostrygi z ciałem mężczyzny, które stanowi więzienie dla słabej duszy, pełnej niewiedzy i ignorancji. Kiedy zły duch otworzy muszlę - przy pomocy noża rzecz jasna - wtedy grzechy i żądze ujarzmią ciało. Nóż ma wiele znaczeń, ale przede wszystkim w XVI wieku pełni funkcję rozdzielania wartości. Sól oznacza żarliwą wiarę. Oliwki to Chrystus i jego modlitwa na Górze Oliwnej. Karczochy są symbolem męki Pańskiej. Przykłady można mnożyć.

 

 

Nazwa "martwa natura" w języku polskim jest dosłownym tłumaczeniem francuskiego terminu "nature morte". Pierwotny sens gatunku określa jego holenderski termin "stilleven", oznaczający, po prostu spokojne życie - modele stojące w bezruchu. Mogły więc, być one żywe, a nawet ludzkie. Tak więc, martwa natura nie tyle jest. martwa, ile nieruchoma. Podobne znaczenie mają terminy niemiecki "Stilleben" i angielski "Stilllife". Dlatego nie tłumaczcie nigdy określenia „martwa natura” na język angielski, jako "dead nature”, bo jest to błędne.

W XVII-wiecznej Holandii wybitnymi twórcami martwych natur byli Pieter Claesz. Willem Claesz Heda. Ale działało tam wielu innych mniej znanych. Właśnie w Holandii wykształciły się określone typy martwych natur, związane z poszczególnymi ośrodkami np. Haarlem i Amsterdam to „śniadania”, „nakryte stoły”, „desery”. Haga to kraby i ryby, zaś Utrecht - kwiaty.

 

 

Jako gatunek "martwa natura" funkcjonuje do dziś. W XX wieku popularna wśród kubistów (Picasso, Braque), a także w Polsce w okresie międzywojennym u kolorystów np. Jana Cybisa. Eugeniusza Eibischa, Tytusa Czyżewskiego. Dziś traktowana jest na uczelniach artystycznych, jako warsztatowa wprawka. Spróbuj i ty. Nie musi to być zestaw zabytkowych naczyń czy szlachetne frutti di mare jak owe ostrygi. Mój znajomy kiedyś z nudów namalował szewskie kopyto leżące na halce swej żony. Wystawił obraz na sprzedaż w momencie, w którym naprawdę nie miał, z czego żyć i spośród wszystkich jego obrazów ten okazał się najbardziej pożądanym przez klienta. Dwóch panów biło się o niego zażarcie i to nie tylko słownie (licytacja), ale - gdy słowa nie pomogły - użyli szlachetnej broni sufrażystek, czyli parasola.

Jeżeli jednak nie masz pod ręką szewskiego kopyta, nie z się. Ustaw kilka przedmiotów ze swego otoczenia. Pamiętaj jednak, że przy "martwej naturze" najważniejsze jest takie ich ustawienie, by można było zaobserwować grę świateł. Polecane jest więc szkło. Jakie to mogą być przedmioty? Jeżeli jesteś palaczem, to wyjątkowo ci się twój nałóg przyda. Możesz zestawić popielniczki, pac papierosów, zapałki, zapalniczki, zaś całość umieścić na tle jakiejś. Tkaniny, której wypalone dziury mogą nawet dodać uroku kompozycji. Radziłabym żałobną czerń, jako że szykujesz pogrzeb swoim płucom. Jeżeli jesteś wegetarianinem, ułóż na talerzu nowalijki. Kiełki jest dość trudno namalować, ale jeśli umiesz - spróbuj. Jeśli zaś jesteś miłośnikiem zwierząt, spokojnie możesz namalować swoją świnkę morską czy chomika. Pamiętaj jednak, że żywe zwierzę porusza się i wtedy światło będzie się cały czas zmieniało. Nawet ty, pilny Czytelniku, możesz namalować coś, co lubisz. Czy wiesz, jak sympatyczne są kompozycje z książkami i przyborami do pisania? Wybór formatu i techniki należy do Ciebie. Jeżeli z technikami malarskimi jesteś na bakier - rysuj. Powodzenia.

---

Widzisz błąd na tej stronie? Napisz