COGITO 1998

Około 1909 roku, głównie w środowiskach literackich, powstał kierunek zwany futuryzmem. Wkrótce kierunek ten objął również inne dziedziny sztuki takie jak plastyka, a nawet muzyka. Głównym ogniskiem futuryzmu były Włochy, a przywódcami i teoretykami ruchu poeta Marinetti i malarz Umberto Boccioni. Pierwszym oficjalnym wystąpieniem futurystów był „Manifest futurystyczny” ogłoszony przez Marinettiego w paryskim „Le Figaro” 20 lutego 1909 roku. Rok później malarze futurystyczni ogłosili w formie manifestu apel wzywający do zrewolucjonizowania sztuki. Apel podpisało kilku artystów między innymi Umberto Boccioni, Giacomo Balla i Carlo Carra. Ukazały się tez manifesty techniki malarstwa futurystycznego i muzyki futurystycznej, a potem literatury i poezji oraz rzeźby. Pierwsza wystawa futurystów miała miejsce w Paryżu w lutym 1912 roku. Podstawa sztuki futurystów był kult dynamizmu życia współczesnego. Gloryfikacja miasta, szybkości, maszyn, techniki, a także gloryfikacja zniszczeń, zagłady, wojny (pamiętajmy, ze było to przed pierwszą wojną światową!) Dlatego pierwszy manifest futurystyczny głosił: „Oświadczamy, że wspaniałość świata wzbogaciło nowe piękno: piękno szybkości. Chcemy opiewać wojnę - jedyną higienę świata - militaryzm, patriotyzm, niszczycielski gest anarchistów, piękne idee, dla których się umiera, i pogardę dla kobiety. Chcemy zniszczyć muzea, biblioteki, zwalczać moralność, feminizm i wszystkie oportunistyczne i utylitarystyczne nikczemności. Gdyż sztuka nie może być niczym innym jak gwałtem, okrucieństwem i niesprawiedliwością”.
Futuryści w swojej estetyce dążyli do wyrażenia w swych dziełach ruchu, ekspresji, ekspansji i szybkości oraz do zburzenia w sposób natychmiastowy wszystkich dotychczasowych tradycji. Manifest malarstwa futurystycznego głosił najwyższą pogardę dla wszelkiego rodzaju naśladownictwa. Dotyczyło to zarówno naśladowania natury jak i innej sztuki. Obrazy futurystyczne miały bowiem ukazywać „symultanizm stanów plastycznych duszy” artysty, w momencie, w którym artysta tworzy. Miały tez ukazywać cały szereg momentów jego życia na raz. To dlatego tematyka obrazów futurystycznych (rzeźb zresztą też) obracała się wokół ruchu i wszelkich jego form. Jednym z najbardziej reprezentatywnych dzieł futuryzmu jest obraz Boccioniego „Elasticit”, będący syntezą ruchu pędzącego konia.
Futuryści odrzucali klasyczne zasady perspektywy dlatego, że chcieli widza ustawić niejako w centrum namalowanego obrazu. Podejmowali też próby z czwartym wymiarem. Ponieważ sztuka futurystów przejęła wiele cech formalnych kubizmu, dlatego przez niektórych krytyków jest uważana za jeden z jego odłamów.
W Polsce zbliżeni do futurystów byli formiści i występowali razem z polskimi pisarzami spod znaku futuryzmu. Formiści polscy byli krakowskim ugrupowaniem artystycznym, które postawiło sobie na celu uprawianie rzeźby i malarstwa wolnego od naśladownictwa natury. Kładli nacisk na rytmizację tego co przedstawiali, a za jedną z najważniejszych rzeczy uważali konstrukcję. Interesowali się zarówno rozwiązaniami plastycznymi wczesnego kubizmu jak i intuicyjnym odkrywaniem formy o zabarwieniu ekspresjonistycznym. Nazwę Formiści przyjęli w 1919 roku. Wśród nich najważniejszymi postaciami byli: Andrzej i Zbigniew Pronaszkowie, August Zamoyski, Leon Chwistek, Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy), Jacek Mierzejewski, Tymon Niesiołowski i Tytus Czyżewski znany również z żywej działalności publicystycznej i poetyckiej. Działali nie tylko w Krakowie ale również we Lwowie, i Warszawie. Chociaż ich ostatnie wystąpienie publiczne miało miejsce w kilka lat po rozpoczęciu działalności, czyli w 1922 roku, to wywarli długotrwały wpływ na kształt polskiego malarstwa powojennego. Teorie formizmu sformułował nie kto inny tylko Witkacy teoretyk i apostoł „czystej formy” oraz Leon Chwistek, twórca teorii wielości rzeczywistości, autor jednego ze słynniejszych obrazów - „Szermierka”.