Cogito, 9(29)/1995

Kubizm, jako jeden z kierunków malarstwa nowoczesnego, został zainicjowany we Francji ok. 1906 roku przez dwóch malarzy: Pabla Picassa i George`a Braque`a.
W historii sztuki przyjęło się uważać, że Kubizm występuje w kilku odmianach: wczesna jego faza nazywana bywa Cezannizującą od nazwiska francuskiego malarza Paula Cezanne`a. On to bowiem radził, by wszelkie elementy formy sprowadzać do podstawowych form geometrycznych: walca, stożka i sześcianu, którego nazwa po francusku cube dała właśnie imię temu kierunkowi. Nazwa kubizm została żartobliwie zaproponowana przez krytykę m.in. przez późniejszego malarza Henriego Matisse`a. Po jakimś czasie kubiści stwierdzili, że kolor przeszkadza w analizie formy i to dlatego ich paleta zaczyna być z reguły monochromatyczna, a przeważają szarości i brązy. Tak rozpoczyna się okres kubizmu analitycznego. Później natomiast, gdy w centrum zainteresowania artysty znajdzie się konstrukcja całego obrazu, nie zaś analiza przedstawianego przedmiotu, rozpocznie się okres kubizmu syntetycznego.

Trudno mówić o polskim kubizmie, bo coś takiego nigdy nie istniało. Malarstwo Makowskiego ma z kubizmem jednak trochę wspólnego. Jest to lekcja Cezanne`a. Dzisiaj mówi się, że nie ma współcześnie kierunku w sztuce, który by sobie tej lekcji nie przyswoił. Jednak każdy z tych kierunków zaczerpnął z Cezanne`a co innego.

Spór o trzeci wymiar

Tadeusz Makowski urodził się wprawdzie w Oświęcimiu (oczywiście w czasach, gdy nazwa ta nie budziła żadnych negatywnych skojarzeń), ale szybko wraz z rodzicami przeniósł się do Krakowa. Tam wstąpił do Akademii, na której był uważany za najzdolniejszego z uczniów Jana Stanisławskiego, twórcy polskiej szkoły krajobrazu. Malował pejzaże przepełnione słońcem i upstrzone jaskrawymi plamami kwiecia. Gdy ukończył Akademię w Krakowie zdecydował się na wyjazd do Paryża. Znalazł się tam w roku 1908, kiedy tzw. „Spór o trzeci wymiar” rozgorzał tam na dobre. Młodym artystom przestał odpowiadać sposób widzenia świata impresjonistów. Gardzili też naturalizmem, bo chcieli by sztuka czerpała ze świata rzeczywistości, ale by przedstawiała go przy pomocy własnych form. Pamiętajcie, że przecież wtedy już od dawna istnieje fotografia, a i pokaz braci Lumiere historia kina ma już za sobą. Naturalnym więc wydaje się dążenie artysty do tego, by malarstwo było czymś więcej niż fotograficznym odwzorowaniem rzeczywistości. Malarz przedstawia przedmioty trójwymiarowe na dwuwymiarowej płaszczyźnie. Co powinien zrobić by zachowały swoją bryłę? To właśnie w tym czasie Paryżu jest przedmiotem sporów.

Sztuka murzyńska i dziecinne rysunki

Jedni uważają, że świat trzeba sprowadzić do stożka, walca, kuli i sześcianu. Inni, że trzeba upraszczać, jak w sztuce murzyńskiej lub dziecinnych rysunkach. Makowski wysłuchał tego i doszedł do wniosku, że musi zacząć wszystko od początku. Tym co różni go od kubistów są ciepłe kolory. Makowski lubuje się w barwach niemalże jaskrawych. Szarości do niego nie przemawiają. Musi w obrazach być choć trochę życia.

Historia prostych ludzi

Gdy wybuchła wojna, Makowski jako cudzoziemiec otrzymał rozkaz opuszczenia Paryża. Wyjechał do małego miasteczka w Bretanii. Mieszkał blisko swego krajana Władysława Ślewińskiego. Często dyskutowali o sztuce chociaż ich poglądy przeważnie się nie zgadzały. Obrazy jakie powstały w Bretanii - pejzaże, wzbudziły w Paryżu zachwyt. Dlatego w 1917 roku Makowski zaczął optymistyczniej patrzeć na świat. Należy do tych artystów, którzy dzięki sukcesom zabierają się natychmiast do dalszej jeszcze bardziej wytężonej pracy. To nie typ człowieka spoczywającego na laurach. Po wielu latach prób postanawia opowiedzieć przy pomocy swojego pędzla historię prostego ludu i historię dzieciństwa każdego człowieka. Dzieci chętnie pozują Makowskiemu do jego obrazów. Nie potrafiły wprawdzie wytrwać spokojnie zbyt długo, ale sposób malowania mistrza jest szybki. Nie trzeba godzinami tkwić nieruchomo. W Pamiętniku, który Makowski przez cały czas prowadzi, jest opis grupki muzykantów, pozujących do obrazu Kapela dziecięca - najbardziej znanego ze wszystkich dzieł Makowskiego. Bez zbędnej drobiazgowości, a mimo to szczegółowo odmalowane zostały nie tylko muzykujące dzieci, ale i dziewczęta wyglądające przez okno i klatka z kanarkiem i nawet kogut na płocie. Ten obraz zadowolił malarza tylko trochę. Wołałby uprościć nieco rysunek. Najlepiej by było gdyby namalowane przezeń dzieci, zdaniem Makowskiego, przypominały drewniane kukiełki. Takie jakimi dzieci na całym świecie się bawią i jakimi on sam się bawił gdy był dzieckiem. Dlatego od tej pory figurki dzieci, jakie raz po raz pojawiają się w pracach Makowskiego, zaczynają upodabniać się do krasnali. Figurki te upraszczają się zresztą coraz bardziej. Kapela dziecięca na ich tle zdaje się być jakimś szczytem komplikacji. Jakiż prosty jest rysunek Dzieci wracających ze szkoły? Ponadto odtąd bohaterami obrazów Makowskiego stają się wyłącznie dzieci samotne, smutne, nieszczęśliwe. Takie, które sa szczęśliwe, którym nic nie dolega nie potrzebują opieki jaką otacza je mistrz Tade Makowski. Tak bowiem podpisuje swoje obrazy polski malarz tworzący we Francji. Nigdy nie maluje dzieci w towarzystwie dorosłych. Pamięta pewnie bajki, w których dzieci są krzywdzone przez macochy i ojczymów. Dorośli zresztą także mają swój udział w twórczości Makowskiego. Także stają się bohaterami jego obrazów. Wystarczy jednak raz spojrzeć na te obrazy, by przekonać się, że i te mają uproszczony rysunek. Niezbyt wiele machnięć pędzla stworzyło Skąpca, słynnego Szewca czy chociażby Starców w barze, ludzi Palących fajki, Jazzmanów. Tak samo Dziada i babę, którzy sterani życiem siedzą na ławeczce. Może przed domem? A może w domu? Makowski nie bawi się w szczegóły. Czy jest to ważne gdzie oni siedzą? Chodzi o to, by odmalować ich starość wiernie, ale i jednocześnie bez zbędnego rozdrabniania się. Taki styl w malarstwie Makowskiego utrzymuje się do samego końca. Przy pomocy ludzików-kukiełek opowiada Makowski historię życia wielu ludzkich istnień. A to, że każda postać z jego obrazu w jakimś tam stopniu przypomina Pinokia sprawia, że najbardziej jego malarstwo przemawiało i przemawia do dzieci.

Tylko kapela dziecięca

Makowski marzył o tym, by zaistnieć ze swoim malarstwem w ojczyźnie. W kraju twierdzą, że maluje jak nie Polak, a w Paryżu, że maluje jak typowy Słowianin i, że jego obrazy przypominają polską sztukę ludową. Za życia Makowskiego tylko jeden obraz trafił do kraju. Muzeum Narodowe w Warszawie zakupiło Kapelę dziecięcą. Obraz, który przyniósł malarzowi pośmiertną sławę wśród wszystkich polskich dzieci. Znacie go bardzo dobrze. Spójrzcie na ilustrację obok. To inny obraz znajdujący się dzisiaj w muzeum. Dziecinne zoo, utrzymane niby w jednej tonacji, ale nie pozbawione jaskrawych akcentów, charakteryzuje typowy dla Makowskiego uproszczony rysunek przypominający rysunek dziecięcy. Jakże długa była droga artysty do tego, by zacząć tak malować. Nie można już tego obrazu nazwać kubistycznym, gdyż ten u Makowskiego kończy się wraz z wybuchem drugiej wojny światowej i przeniesieniem się artysty na Bretońską wieś. Jednak tak naprawdę echa lekcji Cezanne`a widać w jego twórczości do samego końca.

„Kubizm”

Ponieważ u Makowskiego Kubizm jest to tylko lekcja Cezanne`a, dlatego słowo kubizm znalazło się w tytule ujęte w cudzysłów. Cudzysłów ten oznacza bowiem, że ani Makowski ani Cezanne nie nazywali swej twórczości kubizmem a obrazów kubistycznymi. Jednakże obaj przez bardzo długi czas malowali obrazy, w których przedmiot traktowali jak bryłę.
Makowski uważany jest za jednego z najoryginalniejszych polskich artystów. Skąd znamy jego poglądy na sztukę? Jest jednym z nielicznych polskich malarzy, który pozostawił w spuściźnie po sobie szczegółowy pamiętnik. To nasz Paul Gauguin jeśli idzie o autokomentarze. Bowiem jego pamiętnik to kopalnia wiedzy o nim i środowisku artystycznym w Paryżu lat 20-tych. Właśnie te pamiętniki są potwierdzeniem tego co widać w obrazach: ile naprawdę dla Makowskiego znaczyło zdanie Cezanne`a: „naturę traktuj jako walec, kulę i stożek”.