Cogito 17/1994

Na przełomie XIV i XV wieku w całej Europie rozprzestrzenił się, zarówno w malarstwie jak i w rzeźbie, styl zwany „międzynarodowym”, inaczej „pięknym” lub „miękkim”. Styl ów już przez samą nazwę ,,piękny" godzien jest naszej uwagi. Piękny dlatego, że obowiązuje wtedy pewien kanon pięknej postaci. Są to głownie piękne Madonny, ale też i piękne Piety. Postać kobieca - oczywiście Matka Boża - jest przedstawiana jako smukła, delikatna, młoda! O wąskich ramionach, wąskich ustach, dużych oczach i wysokim czole - zgodnie ze średniowieczną modą podgolonym. Na plan pierwszy wysuwają się z jednej strony pełna melancholii kontemplacja i subtelny liryzm, zaś z drugiej piękno, malarskość i dekoracyjność form. Artyści rezygnują ze wstrząsającej ekspresji, która cechowała średniowieczną rzeźbę jeszcze 30 lat wstecz oraz z drastycznej deformacji, ostrości i szorstkości ujęcia. Styl piękny wydobywał piękno i spokój aniżeli dramatyczne przeżycia.

Kocia głowa

Spójrzmy na fotografię obok. Przedstawia ona Piękną Madonnę z Wrocławia (ok. 1400). Co jest w niej charakterystycznego dla stylu pięknego? Typ twarzy reprezentowany przez Madonnę to tzw. ,,kocia głowa", którą charakteryzują drobne rysy, szeroko rozstawione kości policzkowe i duże oczy. Czoło jest węższe niż policzki. Dłonie o niesłychanie wąskich palcach przytrzymują złote jabłko - symbol kuli ziemskiej i władzy nad światem. Królewskie jabłko - dziecinna zabawka.

Fałdy wizytówką stylu

Charakterystyczną cechą omawianego stylu jest sfałdowanie szaty. Spod lewej ręki Madonny spływa kaskada fałd. Takie ich nagromadzenie, niezwykle charakterystyczne dla rzeźb późnego średniowiecza określa się mianem fałd kaskadowych, ponieważ spływają jak kaskada. Dzieciątko trzyma nóżki w fałdzie niszowej, równie charakterystycznej dla tego okresu. Tkanina spływająca z prawego ramienia Madonny tworzy fałdy U-kształtne, zwane inaczej agrafowatymi (nazwa stąd, że są one w kształcie litery ,,U" lub agrafy). Jest tu także fałda przekątniowa - idąca po przekątnej spod lewej ręki Madonny. Obecność tych fałd jest wizytówką stylu pięknego. Pojawiają się one także na przedstawieniach pięknych Piet. Pieta w okresie trwania stylu pięknego również ma charakterystyczną dla tego stylu piękną postać oraz charakterystyczne fałdy. Przy czym fałda kaskadowa występuje w rąbku chusty (Maforium), którym Madonna z reguły ociera łzy rozpaczając nad umęczonym synem. U pięknej Piety ciało Chrystusa przedstawione jest bez dramatyzmu i ekspresji. Nie ma już obecnych przed 30 laty skrzepów krwi charakterystycznych dla krucyfiksów ani też silnie zaznaczonych śladów biczował. Twarze Chrystusa i Madonny nie są już wykrzywione boleśnie, a raczej emanują spokojem.
Cechy stylu pięknego obecne są także w malarstwie tego okresu. Tam także namalowana postać ma pofałdowana. szatę w obowiązujący dla całego stylu sposób.

Mistrz Pięknych Madonn

Styl piękny panował niepodzielnie w całej Europie. Trudno ustalić imię i nazwisko autorów poszczególnych rzeźb - ponieważ dopiero w renesansie artysta zaczął podpisywać swoje dzieło. W średniowieczu liczy się co przedstawiano, a nie kto to zrobił. Tworzono przecież na chwałę Pana Niebios. Badacze twierdzą jednak zgodnie, że duża grupa Pięknych Madonn zdradza taką jednorodność, iż musiały powstać w jednym kręgu. To znaczy - wyrzeźbione przez jednego mistrza. Nazwano go Mistrzem Pięknych Madonn i wyróżniono cztery grupy jego dzieł. Grupy różniące się miejscem powstania. Co oznacza, że mistrz wraz z warsztatem wędrował. Te grupy to: Zachodnia, Krzyżacka, Śląska i Czesko-Morawska. Mistrz miał wielu uczniów i naśladowców, dlatego też rzeźby w tym stylu rozprzestrzeniły sił i można znaleźć je wszędzie. Styl Piękny nie trwał zbyt długo. Już w kilkanaście lat po naszej rzeźbie spotykamy pierwsze zwiastuny nowego stylu, zwanego łamanym, którego cechą charakterystyczną jest fałda V-kształtna, czyli w kształcie litery „V", pojawiająca się w miejsce agrafowatej.