Cogito 16/1994

Średniowiecze to kilka epok stylowych. W sztuce europejskiej wyróżnia się sztukę wczesnochrześcijańską, karolińską, ottońską, preromańską, romańską i gotycką. W sztuce polskiej zaś jedynie te trzy ostatnie z wyżej wymienionych. Wszystkie te stylowe epoki łączy jedno - myśl biegnąca ku Bogu. Wszystko wtedy tworzono bowiem z myślą o Nim, dla Niego i w imię Jego. Sztuka religijna jest dominującą w okresie średniowiecza. Przy jej pomocy uczono maluczkich Biblii i przekazywano główne prawdy wiary. Pamiętajmy, że czytanie i pisanie było wtedy nie lada sztuką. Romańskie tympanony to niejednokrotnie swoiste małe ,,wykłady" religii chrześcijańskiej. Są też swoistego rodzaju dowodem wiary w moc Boga tych, którzy zlecili ich wykonanie. Te małe arcydzieła płaskorzeźbione można czytać jak książkę, jeżeli tylko się zna ,,alfabet".

Odrobina antyku w średniowieczu

Wydaje nam się, że średniowiecze to zaprzeczenie antyku8. Nic bardziej mylnego. Średniowiecze bowiem, negując antyk, dość wiele zeń zaczerpnęło. Właśnie taką rzeczą wziętą z antyku jest tympanon! Jedyną zasadniczą różnicą jest to, że tympanon antyczny jest trójkątny, zaś romański najczęściej półkolisty. Romański tympanon jest częścią ozdobnego wejścia do kościoła, czyli portalu. Rzeźbiony, przeważnie ukazuje postać Chrystusa. Symbolika drzwi w średniowieczu jest dość skomplikowana. Warto tutaj napomknąć, że każda część średniowiecznego kościoła ma swoją symbolikę. Chrystus powiedział ,,Jam jest bramą żywota", dlatego jego postać widnieje na romańskich tympanonach. A ponieważ powiedział też: ,,Jam jest alfa i omega, początek i koniec" więc z tego powodu te dwie greckie litery symbolizują Chrystusa.

Fundatorzy na klęczkach

Spójrzmy na ilustrację obok. Przedstawia ona tympanon z kościoła pod wezwaniem św. Michała na Ołbinie we Wrocławiu. (Ciekawostka - tympanon ów odnaleziono w czasie wykopalisk w latach 60-tych XX wieku. Na jego odwrocie w okresie baroku wykuto kartusz. Tak więc XIX-wieczni badacze zupełnie nie znali tego zabytku). Jest to typowy przykład tympanonu fundacyjnego. Powstał w latach 70-80-tych XII wieku. W sztuce romańskiej najczęściej mamy do czynienia z tympanonami fundacyjnymi. Na tymże tympanonie anonimowy autor przedstawił postać Chrystusa w mandorli wykonującego prawą ręką znak błogosławieństwa - interpretowany czasem jako gest mowy - zaś w lewej ręce trzymającego otwartą księgę, nad jego głową Alfa i Omega. Tympanon pełen jest różnego rodzaju inskrypcji łacińskich, z których dowiadujemy się kim są fundatorzy. Przedstawiony został tu Jaksa z Kopanicy i jego żona Agaffia wraz z dwoma synami. Zarówno pobożny Jaksa jak i jego żona trzymają w dłoniach modele świątyni. Bardzo częste w sztuce średniowiecznej jest przedstawianie fundatorów z modelami budowli, które ufundowali. Najczęściej są oni w znacznie mniejszej skali niż postać, której polecają swoją fundację. Tak też jest i w tym przypadku. (Zasada ta przestrzegana jest też w gotyku w malarstwie). Z reguły model owej budowli jest symboliczny. Nie przypomina on budowli rzeczywistej w bryle ani w niczym innym.
Tympanonów fundacyjnych jest wiele. Spotykamy je w rożnych regionach Polski. I choć różni je osoba autora - zawsze o anonimowego - oraz co za tym idzie styl rzeźbiarski, to łączy je ikonografia oraz chęć poddania budowli pod opiekę boskiej postaci, najczęściej Chrystusa lub Marii. Tympanon ołbiński należy do najpiękniejszych na ziemiach polskich. Z rzeźbą romańską europejską łączy go tuluzański typ Chrystusa. Tuluzański, czyli taki jaki występuje na rzeźbach z Tuluzy.
Rzeźbione tympanony nie występują w sztuce gotyckiej, ale w górnej części portalu mamy do czynienia z maswerkiem, ale to już całkiem inna historia.