COGITO 1998

Cechami charakterystycznymi secesyjnych dzieł są: dekoracyjność asymetrycznej linii, nieregularne krzywizny, tworzące się z jakby splątanych, stylizowanych wici roślinnych, wyrafinowane zestawienia kolorystyczne rzadkich barw - stłumionych i przełamanych. Wyraźne wpływy japońszczyzny. Dzieło malarskie czy rzeźbiarskie w okresie secesji stanowi także ornament, odznaczający się swoistą ekspresją, mającą dość często znaczenie symboliczne.
Gdy na przełomie XIX i XX wieku, Secesja jako styl w sztuce pojawiła się na świecie, znana była w różnych krajach pod różnymi nazwami. Bywało, że w jednym kraju miał ten styl kilka określeń. Np. we Francji jako m.in. Style Moderne, style Nouveau czy Style Métro od projektowanych przez architekta Guimarda wejść do paryskiego Metra. W Anglii był to Art Nouveau, ale też The Neo-floral Style. W Belgii np. m.in. Le style des Vingt, W Niemczech Jugendstill lub Die Moderne. W Austrii Sezessionsstil, w Italii Stile floreale. W Hiszpanii m.in. Stile Nuevo a w Rosji ìîäåðíà.
Słowo Secesja od łacińskiego słówka secesio - „oddzielenie” jako swoją nazwę przybrały w końcu XIX wieku w krajach niemieckojęzycznych grupy plastyków, którzy jako przedstawiciele nowych prądów występowali z jednych stowarzyszeń i tworzyli nowe. Tak powstały secesja monachijska, wiedeńska i Berlińska.
Najczęściej spotykane motywy to: bujna roślinność, fantastyczne stwory, owady, wśród których króluje ważka; oraz nasycone erotyką postacie smukłych kobiet.
Secesja najpełniej wypowiedziała się w rzemiośle artystycznym. Szkle dekoracyjnym, biżuterii. W pisaniu o sztuce secesyjnej, o rzemiośle secesyjnym najtrudniej jest oddać piękno tej sztuki dlatego, ze są to dzieła trójwymiarowe. Zamieszczenie ilustracji nic tu nie pomoże. Secesyjne flakony są najpiękniejsze jak się je ogłada pod światło. To tak jak z secesyjnymi lampami Tiffany’ego, na które teraz wróciła moda. Inaczej lampa wygląda w nocy, gdy pali się, a inaczej w dzień gdy jest tylko przedmiotem wiszącym pod sufitem, lub stojącym na nocnej szafce czy na biurku. Mistrzami projektującymi szkła był Emil Galle, bracia Daum, a w biżuterii Rene Lalique. Secesja to także meblarstwo - dzieła Henrego van de Velde. Wszystkie secesyjne dzieła bez trudu umieszcza się w epoce, w której zostały stworzone i w stylu. Nie jest łatwo się pomylić. Przecież najpopularniejsze motywy to motywy roślinne. To jest jakby wizytówką epoki.
Ale secesja to także malarstwo. Najwybitniejsi malarze secesyjni to: Gustaw Klimt i Aubrey Beardsley.
Klimt (1862-1918) to najbardziej oryginalna postać secesji wiedeńskiej. Był jednym z jej założycieli i pierwszym prezesem. Do 1903 roku współpracował z pismem „Ver Sacrum”.
Klimt od 14 go roku życia studiował w szkole sztuk plastycznych w Wiedniu, a potem pracował ze swoim bratem Ernestem i Frantzem Matschem nad dekoracjami ściennymi w wiedeńskim teatrze miejskim.
Był ponoć uwielbiany przez kobiety. Zresztą to one stanowiły temat jego obrazów np. takich jak Pocałunek czy Czerwone rybki. Postać kobiety w obrazach Klimta to nagromadzenie kontrastowanych ornamentów, które wywodzą się ze sztuki egipskiej, mozaiki rodem z Bizancjum. Nie ma tu modelunku tylko dekoracja, której dopełnieniem jest twarz. Swoje inspiracje bizantyńskie Klimt zawdzięczał podróży do Rawenny i podziwianym tam mozaikom rawenackim. Jego ornamentyka w obrazach nie była jednak w niczym podobna do bazarowej tandety. Klimt po prostu miał smak.
Audrey Beardsley (1872-1898) uważany jest za najsubtelniejszego rysownika styku Art Nouveau. Od dzieciństwa w sposób wyrafinowany posługiwał się arabeską. Miał zaledwie 20 lat, gdy zaproponowano mu zilustrowanie nowego wydania „Morte d’Arthur” autorstwa Malory’ego. W niespełna dwa lata później został redaktorem artystycznym i ilustratorem pisma „Yellow Book” - podstawowego pisma artystów z kręgu Art Nouveau. Wyrzucono go jednak po wydaniu czterech numerów ze względu na burzliwe życie prywatne. W pracowni obitej na czarno paliły się tylko świece, a przy fortepianie siadywał w towarzystwie ... szkieleta. Najsłynniejszymi dziełami Beardsleya są ilustracje do „Salome” Oscara Wilde’a — Ucałowałam twoje usta Jokanaan reprodukowane jest w wielu podręcznikach zarówno z historii literatury jak i historii sztuki. Beardsley zmarł na gruźlicę. Miał zaledwie 26 lat.
W Polsce stolicą nurtu secesyjnego był Kraków. A jednym z jego przedstawicieli Stanisław Wyspiański — mieszkaniec Krakowa. Wyspiański nienawidził nazwy ruchu który reprezentował. Dlaczego? Wprawdzie żaden twórca nie lubi gdy wciska się go w jakieś ramy i umieszcza w tabelce z podziałem na style i epoki, ale u Wyspiańskiego była tez inna niechęć do nazwy secesja. Kraków leżał na terenie zaboru austriackiego, a w ówczesnej Galicji nazwą Secesji określano styl wiedeński. Nazwanie tego co zrobił Wyspiański secesją było niemalże równoznaczne z oskarżeniem, że natchnienie zaczerpnął z Wiednia.
Wyspiański był twórcą niesłychanie wszechstronnym. Uprawiał nie tylko malarstwo sztalugowe, ale też i ścienne, ponadto projektował witraże, układy drukarskie, wnętrza, meble, tkaniny, wyroby z metalu. Parał się też litografią i wykonał kilka płaskorzeźb. Wyspiański wyszedł ze szkoły Jana Matejki. Jakże inny jest w swoim malarstwie od mistrza. Zarówno jeśli idzie o tematykę, mniej tu scen historycznych, jak i styl. Wyspiański jest inny. Bardziej w swym malarstwie „pokręcony”, giętki, swobodny — po prostu secesyjny.
Kiedy Wyspiański otrzymał swoje pierwsze wielkie zamówienie, jakim było ozdobienie wnętrz kościoła Franciszkanów ponoć nie spał z przejęcia po nocach. Wiedząc, że święty Franciszek kochał wszystko co żyje: kwiaty, ptaki, zwierzęta. Postanowił to wszystko namalować na ścianach kościoła. Na polach poza miastem zbierał naręcza polnych kwiatów, które znosił do domu. Tam szkicował zapamiętale w zależności od pory roku osty, chabry, słoneczniki. Na pytania przyjaciół czy studiuje botanikę odpowiadał, że:
- Matejko miał swój Skarbczyk, a ja mam swój Zielnik.
- Co będziesz robił zimą - pytali przyjaciele - kiedy nie ma kwiatów?
- Będę malował płatki śniegu - usłyszeli w odpowiedzi.
Tak powstawały najbardziej znane Irysy. Dla Wyspiańskiego natura nie jest jednak wzorem do naśladowania a jedynie podnietą.
Innym słynnym secesyjnym malarzem polskim był Józef Mehoffer. Kiedy w 1894 roku ogłoszono międzynarodowy konkurs na witraż do szwajcarskiej katedry we Fryburgu, nikt nie przypuszczał, że spośród 40 prac nagrodzona zostanie praca właśnie Mehoffera. 26-letniego nikomu nieznanego malarza z Polski. Pamiętać w tym miejscu należy, że od kilku wieków zatracone były tradycje witrażownictwa, gdyż do XIX wieku witraże jakie powstawały były jedynie malowanymi na kolorowych szkłach kopiami obrazów starych mistrzów. Dopiero w XX wieku odkryto na nowo urok ołowianych spoin, budujących kształt i to, że skala barwnych szkieł przewyższa paletę farb do malowania na szkle. Braki techniczne dawnych szkieł były przymiotem witrażu, bo dzięki temu, że były pełne bąbelków światło w nich załamywało się. To właśnie Józef Mehoffer pierwszy w XX wiecznej europie zastosował wydobyte ze średniowiecznych witraży nauki do tworzenia nowych zupełnie form. Jego Święta Katarzyna z palmą męczeństwa w ręku spogląda w dół na koło, którym będzie łamana. Całość złożona z niesłychanie powyginanych ornamentalnych wycinków, które nie sposób opisać. Taka jest cała sztuka secesyjna nie sposób mówić o niej słowami.
Najbardziej znanym obrazem Mehoffera jest znajdujący się obecnie w Muzeum Narodowym w warszawie Dziwny ogród namalowany w 1903 roku. To jedno z najbardziej secesyjnych dzieł tego malarza. Dlaczego? Przecież ujęcie kolorystyczne i świetlne nosi cechy impresjonistyczne? Oczywiście dzieje się tak za sprawą ważki. Monstrualnych rozmiarów owad jest ulubionym motywem secesyjnych artystów. Ale nie tylko sam owad jako owad jest tu secesyjny. Również charakterystycznym dla stylu jest wprowadzenie do malarstwa olejnego złotej farby (mistrzowie XVII, XVIII i XIX wieku złoto malowali przy pomocy całej masy innych barw (nie wszystko złoto co się świeci!) tutaj złoto wprowadzono do obrazu sztalugowego. Toż to secesja! Sama ważka jest tu symbolem cudowności, szczęścia rodzinnego i czaru przyrody. A to wszystko oznacza, że symbolizm już stoi u drzwi.