COGITO 1997

Barok jako styl wykształcił się we Włoszech mniej więcej w latach 1590 i trwał do około 1770 roku. Przeciwstawiany jest klasycyzmowi i renesansowi.
Zarówno malarstwo jak i barokowa rzeźba współgrają z architekturą i w całości niejednokrotnie tworzą coś w rodzaju teatru. Teatru, w którym główną rolą odgrywa światło. Ostatnia faza baroku jeszcze bogatsza w formy nosi nazwę rokoka.

Malarstwo

Malarstwo barokowe cechowało pogłębianie walorów kolorystycznych dzieła, operowanie światłem na obrazie, wykorzystywanie faktury w obrazie, pogłębianie ekspresji dramatycznej, lirycznej bądź psychologicznej. Rozwinęło się wtedy parę rodzajów malarstwa.

Malarstwo ścienne

To głównie malarstwo iluzjonistyczne. Barokowi twórcy poprzez mistrzowsko opracowane różne rodzaje perspektyw i stosowanie skrótów stwarzali swoimi dziełami wrażenie, że powierzchnia ściany i sklepienia to uciekająca wgłąb przestrzeń otwarta lub ograniczona ramami  architektury. Bardzo często barokowy fresk tworzył złudzenie zatarcia się granic między architekturą rzeczywistą i namalowaną. Na ścianach widnieją namalowane — ale do złudzenia przypominające prawdziwe — okna, drzwi, czy zasłony. Malarstwo iluzjonistyczne zapoczątkował jeszcze w renesansie Andrea Mantegna, ale jego rozkwit przypada na okres baroku. Najwybitniejszymi malarzami iluzjonistami byli: bracia Carracci, Pietro de Cortona oraz Andrea Pozzo. W Polsce malarstwo iluzjonistyczne występowało w kościołach dość często. Dobrym przykładem jest kościół św. Anny przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie.

Martwa natura

Martwa natura istniała jeszcze w starożytności, ale jako motyw dekoracyjny. W okresie wczesnochrześcijańskim pojawiała się w malarstwie katakumbowym np. ryby i chleb jako symboliczne przedstawienie cudownej przypowieści o rozmnożeniu chleba i ryb przez Jezusa. W epoce nowożytnej była dodatkiem na wielu obrazach. Nie występowała jednak samodzielnie. To dzieje się dopiero w epoce baroku. Głownie w Holandii. Dlaczego?
Barok to także okres kontrreformacji. W wielu krajach protestanckich, w tym w Holandii, zniesiony przecież został kult świętych. Przedstawienia religijne malowane są tam niezmiernie rzadko. Jednak martwa natura holenderska to nie jest zwykle przedstawienie owoców czy raka na złotej paterze. Ona ma znaczenie symboliczne. Symbolika przedmiotów przedstawianych na obrazach jest rożna. Najczęściej nawiązują one do Ewangelii. Chleb to oczywiście ciało Chrystusa, wino - jego krew. Czasami jedna potrawa lub rzecz ma kilka znaczeń. Tak jest z ostrygami, które są w Holandii tradycyjnym symbolem kobiety, jest to dość istotne gdyż dla siedemnastowiecznego Holendra erotyka odgrywała niebagatelna rolę. Owe ostrygi były tam stosowane jako środek pobudzający dla mężczyzn mających kłopoty z potencją (z jakim skutkiem nie wiadomo). Ostrygi mają jednak nie tylko znaczenie erotyczne. Symbolizują także ciało mężczyzny, które stanowi więzienie dla słabej duszy, pełnej niewiedzy i ignorancji. Gdy zły duch otworzy muszlę — oczywiście przy pomocy noża — wtedy żądze i grzechy ujarzmią ciało. Nóż ma także wiele znaczeń, ale przede wszystkim pełni rolę rozdzielacza wartości. Sól to żarliwa wiara. Oliwki to Chrystus i jego modły na górze Oliwnej.
Martwa natura to dosłowne tłumaczenie francuskiego wyrażenia „nature morte”. Pierwotny sens tego gatunku malarskiego wziął się z języka holenderskiego, w którym holenderskie „stilleven” oznacza ciche, spokojne życie — po prostu modele stojące w bezruchu. Mogą one być żywe, zwierzęce czy ludzkie. A zatem martwa natura to natura nieruchoma. Podobne znaczenie maja terminy angielski: „still life” i niemiecki „stilleben”.
W XVII wiecznej Holandii wybitnymi twórcami martwych natur byli: Peter Claesz, Willem Claesz Heda. W Holandii wykształciły się tez ośrodki martwych natur. Haarlem i Amsterdam to „sniadania” i „nakryte stoły” czy „desery”, Haga to „ryby i kraby” a Utrecht  — „kwiaty”.

Postać ludzka

W przedstawianiu postaci ludzkiej posługiwano się ekspresja, wyrażano ruch. Zmienił się tez kanon piękna. Barokowa piękna kobieta to kobieta matka, taka która rodziła, której brzuch nie jest płaski. Wybitnym malarzem przedstawiającym piękne kobiety był Peter Paul Rubens — od jego nazwiska wzięło się określenie na kobiety przy kości, że są rubensowskich kształtów. Postaci na barokowych obrazach są zawsze w ruchu, czasami są to pozy wręcz dziwaczne. Tak jakby uchwycono i zatrzymano na moment najdziwniejszy ruch, nie do uchwycenia dla oka w momencie, w którym ten ruch trwa.
Generalnie w malarstwie portretowym rozwinięto ujęcia reprezentacyjne takie jak portret dworski, którego przedstawicielem był między innymi Rubens i Anton van Dyck czy Diego Velazquez — nadworny malarz hiszpański. Portrety psychologiczne tworzył Rembrandt van Rijn. On też malował sceny rodzajowe czy portrety zbiorowe.
Rozwinęla się tez sztuka pejzażu.
Jednak w okresie baroku dominującą pozycję zachowała tematyka religijna, mitologiczna i alegoryczna.

Grafika

W okresie baroku nastąpił rozkwit grafiki, a to dzięki rozwojowi technik graficznych. Wynaleziono nowe techniki takie jak:
1. Akwaforta — Rycinę wykonuje się poprzez odbijanie wyprawionego rysunku na płycie miedzianej lub cynkowej w prasie miedziorytniczej. Rysunek wykonuje się igła na wypolerowanej płycie pokrytej werniksem akwafortowym czyli: woskiem, asfaltem lub żywicą tak by odsłonić metal znajdujący się pod werniksem. Inna nazwa kwasoryt.
2. Akwatinta — Inaczej kwasoryt płaszczyznowy. Technika podobna do akwaforty z tym, że w akwaforcie trawione są kreski a w akwatincie płaszczyzny. Efekt plam o różnym natężeniu uzyskuje się poprzez regulacje czasu trawienia poszczególnych tonów.
3. Sucha igła — Inaczej suchoryt. Rysunek wykonuje się stalowa igła bezpośrednio na płycie. Bez trawienia płyty w kwasie. Igła żłobi w metalu bruzdy, a rozcięty metal formuje na brzegach wiórki, które przy odbijaniu zatrzymują farbę. Jednak w trakcie wykonywania kolejnych odbitek wiórki wycierają się, dlatego najcenniejsze są pierwsze odbitki. Technika ta początkowo była pomocna przy retuszowaniu akwafort.
Dzięki tym technikom uzyskano możliwość oddawania w grafice efektów świetlnych i miękkość i modelunku. Mistrzem grafiki był Rembrandt van Rijn.

Rzeźba

Kształtowała się w dwóch nurtach. Pierwszy nurt: ekspresyjny cechowała dynamiczność formy, ekspresja przedstawiania postaci i jej uczuć, iluzjonizm, dramatyzacja nastroju.
Drugi nurt dążył do klasycyzacji formy.
Barokowe rzeźby to oczywiście plastyka religijna ale także fontanny miejskie jak na przykład fontanny autorstwa Gianlorenzo Berniniego w Rzymie i ogrodowe (liczne w Wersalu) oraz pomniki władców — Piotra I w Petersburgu czy Ludwika XIV w Wersalu i Paryżu.
Najsłynniejszym barokowym rzeźbiarzem był Włoch Gianlorenzo Bernini. Jego spuścizna jest niezwykle bogata. Bernini był przedstawicielem nurtu ekspresyjnego w rzeźbie. Jednym ze słynniejszych dzieł Berniniego jest „Ekstaza św. Teresy” z kaplicy kościoła Santa Maria della Vittoria w Rzymie. Św. Teresa z Awila była w XVIII wieku jedną z popularniejszych świętych. Po naradach z fundatorami kaplicy Bernini wybrał za temat wizję, którą święta opisała: „Zobaczyłam tuż przy sobie (...) anioła, zupełnie bezcielesną postać, jaka zwykle się w mych widzeniach nie ukazywała (...) Anioł (...) bardzo piękny (...). Widziałam w ręku (...) Serafa długi złoty grot i zdawało mi się, jakoby go utopił po kilka razy w moim sercu, tak, że czułam, jak żelazo przeszywało mi wnętrzności. A gdy je wyciągnął, zabrał serce moje i pozostawił mnie całkiem promieniejąca miłością do Boga”. To co stworzył Bernini odpowiada tej wizji bardzo dokładnie. Teresa w długich zakonnych szatach omdlewając upada na obłok. Jej cielesna niemoc jest tak wielka, że lewa ręka i stopa zwieszają się bezwładnie. Seraf zbliża się do niej i mierzy grotem strzały w serce. Twarz świętej wyraża ból i rozkosz. To właśnie jest mistrzostwo barokowego artysty. Ukazać oba te, zdawałoby się odmienne i dalekie sobie uczucia, jednocześnie. Wrażenie, że tak jest potęgują zamknięte oczy i rozchylone usta. Przedstawienie świętej Teresy jest dokładnie zaprzeczeniem tego co swą sztuką chciał osiągnąć na przykład wielki rzeźbiarz renesansu Michał Anioł. On chciał oddać myśli. Bernini - uczucia. Do ukazania zachwycenia lub jak wolą inni ekstazy św. Teresy rzeźbiarz użył architektonicznej oprawy ołtarza, wykorzystał grę świateł. W końcu sztuka barokowa jest swoistego rodzaju teatrem. Dlatego całość sceny zostało oświetlona mistycznym światłem, które pada z okienka ukrytego pod belkowaniem ołtarza.
Po soborze trydneckim zakazano artystom rzeźbić obnażone ciała. To dlatego Teresa jest w udrapowanej szacie. Ta draperia jeszcze potęguje ekspresję rzeźby. Święta Teresa Berniniego przez lata budziła wiele sporów o ... moralność. Uważano bowiem, że rzeźbiarz przedstawił ekstazę erotyczną. Że udrapowanie szaty czyni postać Teresy bardziej podniecającą dla męskiego oka niż gdyby była nago! Że nagi kawałek stopy oddziaływuje na widza erotycznie. Wreszcie, że to co przeżywa Święta, to co wyraża jej twarz, to uczucie rozkoszy jakie odczuwa kobieta w czasie obcowania z mężczyzną. Ale ... nie ma żadnych dowodów na to, że ekstaza duchowa w swoim zewnętrznym wyrazie jest inna od ekstazy erotycznej. Nie ma też dowodów na to, że jest do niej podobna. Faktem jest, że owa rzeźba należy do najpiękniejszych barokowych rzeźb na świecie.

Barok w Polsce

Rozpowszechnił się w pierwszej połowie XVI wieku. Rzeźba barokowa najpełniej wypowiedziała się w nagrobkach i rzeźbie dekoracyjnej. Najsłynniejszymi artystami działającymi w Polsce byli: Sebastian Sala (autor nagrobków Wielopolskich w Krakowie) i Giovanni Batista Falconi (autor stiuków w kościele św. Piotra i Pawła w Krakowie. Inni rzeźbiarze te okresu to: Antoni Frąckiewicz, Jan Jerzy Plersch (autor dekoracji pałacu wilanowskiego, kościoła SS. Wizytek w Warszawie), Jan Chryzostom Redler (dekoracje pałacu Branickich w Białymstoku)
W okresie baroku na tronie Polskim zasiadają królowie z dynastii Wazów, Zygmunt III, Władysław IV i Jan Kazimierz, a po jego abdykacji Jan III Sobieski. Dlatego w baroku polskim wyróżnia się cztery fazy: zygmuntowską, władysławowska i kazimierzowską oraz fazę Sobieskiego.
Nadwornym malarzem Wazów był pochodzący z Włoch Tomas Dolabella. Malował portrety reprezentacyjne a także sceny historyczne jak na przykład znajdujący się na Wawelu obraz: „Zygmunt III pod Smoleńskiem”. Ozdabiał także pałac biskupi w Kielcach. Dla kościołów i klasztorów Dolabella malował obrazy religijne. Obrazy Dolabelli są w swojej formie typowe dla epoki, w której tworzy. Natomiast forma jest bardziej tradycyjna. W jego dziełach widoczna jest współpraca warsztatu, który założył. Dolabella otrzymywał bowiem taka ilość zamówień, że sam jeden nie byłby w stanie tego wykonać. Zaś okres baroku to czas, kiedy dość często malarze tworzą przy pomocy uczniów.
Inni malarze epoki to między innymi: Jerzy Eleuter Siemiginowski — autor plafonów w pałacu w Wilanowie (plafon „Cztery pory roku”). Józef Rossi, Szymon Czechowich i Tadeusz Konicz.

Epoki dzielą się na takie, w których artyści kierowali się rozumem i takie, wktórych kierowali się sercem. Z pewnością barok nalezy do tych drugich.